Çok İlaç Kullanan Hasta: Eczanede Polifarmasi ve Etiket

Bazı hastalar tezgâha bir poşet dolusu kutuyla gelir. Kardiyoloğun yazdığı üç ilaç, dahiliyecinin iki ilacı, aile hekiminden gelen bir tane, bir de "komşu iyi geliyor dedi" diye alınmış bir takviye. Her biri ayrı bir zamanda, ayrı bir reçeteyle başlanmış. Eczane bu tabloyu bir arada gören nadir yerlerden biridir.

Bu rehber çok ilaç kullanan hastada eczanede yapılabilecekleri anlatıyor. Klinik değerlendirme, ilacın bırakılması ya da doz değişikliği hekimin işidir; burada bunlara dair bir öneri yok. Eczanenin payı soru sormak, listeyi düzenli tutmaya yardım etmek, hekimle iletişim kurmak ve her kutunun üzerine doğru bilgiyi koymaktır.

Polifarmasi ne demek?

Dünya Sağlık Örgütü'nün 2019 tarihli "Medication Safety in Polypharmacy" raporu polifarmasiyi birden fazla ilacın eşzamanlı kullanımı olarak tanımlar. Standart bir tanım olmadığını, ama terimin çoğunlukla düzenli olarak beş ya da daha fazla ilaç kullanımı için kullanıldığını belirtir. Bu sayıya reçetesiz ilaçlar, reçeteli ilaçlar ve geleneksel ve tamamlayıcı ürünler dahildir (WHO, 2019).

Rapor bir ayrımı da vurgular. Birden fazla ilaç kullanmak kendi başına sorun değildir; birçok durumda gerekli ve yararlıdır. Hedef uygunsuz polifarmasiyi azaltmak, uygun polifarmasiyi ise sürdürmektir. Rapordaki bir çalışmaya göre beş ya da daha fazla ilaç alan hastalarda reçeteleme ya da izlem hatası oranı yüzde 30,1, on ya da daha fazla ilaç alanlarda yüzde 47 bulunmuştur. Sayı arttıkça hata da artar.

Eczanede ilk soru: başka ne kullanıyorsunuz?

TİTCK'nın İyi Eczacılık Uygulamaları Kılavuzu, ilacın kullanımı hakkında bilgi verirken hastanın kullanmakta olduğu ilaçlar hakkında bilgi alınmasını ister (10.ç.3) (kılavuz). WHO raporu da reçetesiz ve geleneksel ürünler dahil, hastanın kullandığı tüm ilaçların mümkün olduğunca doğrulanmasını önerir.

Hastalar reçetesiz aldıklarını ve takviyeleri genellikle "ilaç" saymaz. Soruyu genişletmek gerekir:

Hekiminizin yazdığı ilaçlar dışında, kendiniz aldığınız ağrı kesici, vitamin ya da bitkisel bir şey var mı?
Son zamanlarda bıraktığınız ya da yeni başladığınız bir ilaç oldu mu?
İlaçlarınızı farklı hekimler mi yazıyor?

Bir uyumsuzluk ya da tekrar fark ederseniz yol bellidir: kılavuz, reçetede eksik, yanlış ya da anlaşılamayan bir husus olduğunda hekimle temasa geçilmesini ister (10.ç.2). Eczacının gözlemlediği ilaç kullanım hataları ve advers etkiler de doğrudan ya da il sağlık müdürlüğü aracılığıyla Kuruma bildirilir (5.b.4). TÜFAM'a bildirim kanalları TİTCK'nın farmakovijilans sayfasında listelenir; konunun genel çerçevesi için farmakovijilans maddesine bakabilirsiniz.

Hastanın elindeki ilaç listesi

WHO raporu, hastanın yanında taşıdığı ilaç listesinin (bazı ülkelerde "ilaç pasaportu" denir) ilaçların doğru kullanılmasına yardımcı olduğunu ve güncel tutulduğu sürece bir sağlık hizmetinden diğerine geçişte de işe yaradığını söyler. Kâğıt ya da elektronik olabilir.

Eczane bu listeyi hazırlamaz ama tutulmasını kolaylaştırabilir. Pratik bir yol, hastaya her yeni ilaçta listesine eklemesi gereken satırı söylemektir: ilacın adı, hekimin belirlediği doz ve kullanım şekli, başlangıç tarihi, hangi hekimin yazdığı. Liste, hastanın bir sonraki hekim ziyaretinde de işine yarar.

Liste ile tarif etiketi birbirinin yerine geçmez. Liste bütün tabloyu tek sayfada gösterir. Etiket ise o anda elinde tuttuğu kutunun ne olduğunu söyler.

Etiket düzeni: her kutu kendi etiketini taşır

Çok ilaç kullanan hastada en sık görülen karışıklık, benzer kutuların birbirine karıştırılmasıdır. Aynı firmanın ambalaj tasarımı, aynı renk kutular, iki farklı dozda aynı ilaç. Tarif etiketi burada basit bir iş görür: her kutunun üzerinde, o kutunun kime ait olduğu ve nasıl kullanılacağı yazar.

TİTCK'nın 24.10.2024 tarihli yazısına göre etikette dört bilgi yer alır: hastanın adı soyadı, ilaç adı, hekim tarafından önerilen doz ve kullanım şekli. Bu bilgiler ilacın güncel onaylı KÜB/KT bilgileriyle uyumlu olmalı, etiket ambalaj bilgilerini ve kabartma yazıyı kapatmamalıdır (yazının PDF'i).

Düzen için birkaç alışkanlık:

Reçetedeki her kutuya, aynı ilaçtan birden fazla kutu olsa bile, ayrı etiket yapıştırın. Hasta ikinci kutuyu açtığında da bilgiyi görmelidir.
Etiketi her kutuda aynı konuma yapıştırmaya çalışın. Hasta dolapta kutuları dizdiğinde etiketleri yan yana görür.
Eşdeğer değişiminden sonra etiketteki ilaç adının kutudaki adla aynı olduğunu kontrol edin. Hasta eski kutuyla yeni kutuyu farklı ilaç sanabilir.
Ek uyarıları etikete değil, sözlü anlatıma bırakın. Etiket dört bilgiyle sınırlıdır.

Haftalık ilaç kutuları

Bazı hastalar ilaçlarını bölmeli kutulara dağıtır. WHO raporu bu kutuların ilaç yönetimine yardımcı olabileceğini, ama her hasta ve her ilaç için uygun olmayabileceğini ve yeterli doz bilgisi sağlamayabileceğini belirtir. Aynı raporda resimli etiketler, büyük puntolu etiketler ve bilgi kâğıtları da destek araçları arasında sayılır.

Eczanede söylenebilecek en pratik şey şudur: ilaçlar bölmeli kutuya dağıtılsa bile orijinal kutular, üzerlerindeki tarif etiketiyle birlikte saklansın. Bir şeyden şüphe edildiğinde bilgiye dönülecek yer orasıdır. İlacın bölmeli kutuya uygun olup olmadığı sorusu ise hekime ve ilacın kullanma talimatına aittir.

Hasta, aile ve bakım veren

WHO raporu polifarmasi yönetiminin hekim, eczacı, hemşire ve diğer sağlık çalışanlarının bilgisini birleştirmeyi gerektirdiğini ve hastaların sistematik olarak sürece katılmasını vurgular. Aynı rapor hastaları, aileleri ve bakım verenleri ilaç sürecinde etkin rol almaya teşvik eden materyallerden söz eder; örnek olarak WHO'nun "5 Moments for Medication Safety" (ilaç güvenliği için beş an) aracını verir. Bu araç ilaç kullanım sürecinde hastanın, ailenin ya da bakım verenin harekete geçerek zarar riskini azaltabileceği beş kilit ana odaklanır.

Eczanede bunun pratik karşılığı, ilacı evde kimin hazırladığını sormak ve anlatımı o kişiye de yapmaktır. Çok ilaç kullanan hastaların bir kısmında ilaçları eşi, çocuğu ya da bir bakım veren düzenler. Etiket bu kişinin en çok işine yarar: her kutunun kime ait olduğu ve nasıl kullanılacağı, eczacıyı hiç görmemiş biri için de kutunun üzerinde yazılıdır.

Birden fazla eczane

İyi Eczacılık Uygulamaları Kılavuzu eczacının hastanın dilediği eczaneyi serbestçe seçmesine engel olmamasını ister (5.b.13). Hasta ilaçlarının bir kısmını bir eczaneden, bir kısmını başka bir eczaneden alabilir. Bu durumda hiçbir eczane tabloyu bütün olarak görmez. Hastanın yanında taşıdığı güncel ilaç listesi tam da bu boşluğu kapatır; hasta her eczanede ve her hekimde aynı listeyi gösterebilir. Listeyi her yeni ilaçta birlikte güncellemeyi önermek, eczanenin bu konudaki en somut katkısıdır.

Raporlu ve uzun süreli ilaçlar

Çok ilaç kullanan hastaların ilaçlarının önemli bir kısmı raporludur ve üç aylık dozlarda verilir. Evde aynı ilaçtan birden fazla kutu bulunur. Raporlu reçetenin kontrolünü ve 1 yıllık reçete uygulamasını raporlu ilaç teslimi rehberinde, yaşlı hastaya teslim anını yaşlı hastaya ilaç teslimi rehberinde anlattık.

ilaçtarif® ile

ilaçtarif® Medula'daki reçetenin tamamını tek seferde programa alır ve her ilaç için tarif etiketini aynı ekranda sıralar; hangi kutunun etiketinin basıldığı, hangisinin kaldığı bir bakışta görünür. Hazır tarif listesinde olmayan bir ürün için Kişisel Tarif modülüyle barkoda özel tarif ekleyebilirsiniz. Etikette doz her zaman eczacının hekim talimatına göre girdiği dozdur.

ilaçtarif®’i ücretsiz deneyin

Barkodu okutun; hasta adı soyadı, ilaç adı, hekimin önerdiği doz ve kullanım şekli 60×40 mm sarı termal etikete basılsın.

Ücretsiz deneyin 0850 885 07 97

Sık sorulanlar

Polifarmasi kaç ilaçtan sonra başlar?

Evrensel bir sınır yok. WHO'nun 2019 raporu, standart bir tanım bulunmadığını ama polifarmasinin çoğunlukla düzenli olarak beş ya da daha fazla ilaç kullanımı olarak tanımlandığını söylüyor; reçetesiz, reçeteli ve geleneksel ürünler bu sayıya dahil.

Haftalık ilaç kutusu kullanan hastanın etiketleri ne olacak?

WHO raporu bölmeli ilaç kutularının her hasta ve her ilaç için uygun olmayabileceğini ve yeterli doz bilgisi sağlamayabileceğini belirtir. İlaçlar kutuya dağıtılsa bile orijinal kutuların, üzerindeki tarif etiketiyle birlikte saklanması bilginin kaybolmamasını sağlar.

İlaç kullanım hatası fark edersem ne yapmalıyım?

İyi Eczacılık Uygulamaları Kılavuzu eczacının gözlemlediği ilaç kullanım hatalarını doğrudan ya da il sağlık müdürlükleri aracılığıyla Kuruma bildirmesini ister. TÜFAM'a çevrim içi form, e-posta ya da ücretsiz hat üzerinden bildirim yapılabilir; hasta için gereken durumda hekimle iletişime geçilir.

İlgili sayfalar

Kaynaklar

World Health Organization, Medication Safety in Polypharmacy (WHO/UHC/SDS/2019.11): www.who.int
TİTCK, İyi Eczacılık Uygulamaları Kılavuzu, 5.b.4, 5.b.13, 10.ç.2, 10.ç.3, 10.ç.6: www.titck.gov.tr
Antalya İl Sağlık Müdürlüğü, 30.10.2024 tarihli yazı (TİTCK'nın 24.10.2024 tarihli yazısını iletir): www.antalyaeo.org.tr
TİTCK, Farmakovijilans (TÜFAM bildirim kanalları): www.titck.gov.tr